BR28712491 «Шәкәрім Құдайбердіұлының рухани мұрасын әдеби-мәдени, тарихи-этнографиялық, географиялық, лингвистикалық тұрғыдан кешенді зерттеу: цифрлық интеграция және этнотуризм».

- Зерттеу нәтижесінде Шәкәрім мұрасының салалық дерекқор базасы қалыптасады. Дерекқор базасы негізінде хронологиялық карта әзірленді.

Күнтізбелік жоспардың осы бөліміне сәйкес жоба орындаушылары тарапынан Астана қаласындағы Ұлттық Ғылым Академиясы кітапханасына, Алматы қаласындағы Ұлттық кітапхана, М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтына деректер жинау үшін ғылыми іссапар жүзеге асырылып, Шәкәрім Құдайбердіұлының ғұмырнамасына қатысты ғылыми-зерттеулер мен баспа өнімдері бойынша библиографиялық және тақырыптық көрсеткіштер жинақталды. Жоба орындаушылары тарапынан Семей қаласындағы Абай мемориалдық-қорық музейінің қорындағы материалдар топтастырылды. Сондай-ақ, Шәкәрім университетінің «Абай және ұлттық руханият» ғылыми орталығының қорында жинақталған ғылыми еңбектер сараланды. Қол жеткізген ғылыми еңбектердің барлығы топтастырылып, жүйеленіп, Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығын философиялық, діни, әдеби, тарихи көзқарастарын сипаттайтын библиографиялық көрсеткіштің қолжазба нұсқасы әзірленді. Аталған көрсеткіш ақын мұрасының зерттелу тарихын кезеңдерге бөліп, монографиялар, мақалалар, конференция материалдары, энциклопедиялық және анықтамалық басылымдар және т.б. ғылыми еңбектермен толықтырылды. Бұдан бөлек, шәкәрімтану бағытындағы сериялық ғылыми жинақтар, конференция материалдары, тұлғалық энциклопедиялар мен «Шәкәрім әлемі» сериясындағы еңбектер мазмұны сараланып, ғылыми айналымдағы дереккөздердің бүгінге дейінгі толық тізбесі нақтыланды. Шәкәрімнің өмір жолы мен шығармашылық эволюциясын ашатын ғұмырнамалық зерттеулер, архивтік материалдарға сүйенген еңбектер, оның ішінде қолжазбалар мен тарихи-деректік сипаттағы басылымдар жеке топтама ретінде белгіленді. Әдеби-мәдени, тарихи-этнографиялық, географиялық және лингвистикалық бағыттағы зерттеулер бөлек айдарлармен жіктеліп, шәкәрімтанудың негізгі ғылыми бағыттары мен кезеңдері көрсетілді. Зерттеулерде пайдаланылған мұрағаттық деректер, қолжазбалар, аудио-видео материалдарға жасалған сілтемелер мүмкіндігінше толық тіркеліп, олармен жұмыс істеуге арналған анықтамалық база қалыптастырылды. Нәтижесінде Шәкәрім Құдайбердіұлының ғұмырнамасына, шығармашылық мұрасына және оны кешенді зерттеуге арналған әдебиеттердің құрылымды библиографиялық көрсеткіштің қолжазба нұсқасы жасалды. Бұл жинақ жобаның зерттеу кезеңдерінде архивтік ізденістерді тереңдетуге, сондай-ақ шәкәрімтану бойынша әдеби-ғылыми шолулар мен аналитикалық зерттеулерді әзірлеуге негіз болатын дерекқор қызметін атқарды.

Библиографиялық көрсеткіш негізінде Шәкәрім Құдайбердіұлының ғұмырнамасы мен шығармашылық мұрасын кезеңдік ретпен жүйелеп, классификациялаған, шәкәрімтану саласының базалық дерекқоры қызметін атқаратын «Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы: хронологиялық карта» атты сандық форматтағы ғылыми-анықтамалық хронологиялық карта әзірленді. Аталған өнім ақынның өмірбаяндық деректерін, шығармашылық эволюциясын және ғылыми айналымға енген материалдарын бірізді құрылымға келтіріп берді. Хронологиялық картада ақынның 48 өлең топтамасы, 3 поэмасы, 5 аудармасы, 6 прозалық шығармасы, 24 мақаласы, «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», «Үш анық», «Мұсылмандық кітабы» еңбектері, әндері және күйлері хронологиялық ретпен көрсетілген. Классификация 1911 жылы жарық көрген алғашқы жазбадан бастап 2025 жылы жарық көрген А.Смағұлованың соңғы зерттеу мақаласына дейінгі шәкәрімтануға қатысты барлық ғылыми-зерттеу еңбектерін жинақтау, жүйелеу және сараптау негізінде жүзеге асырылды.

- ҒЖБССҚК тізіміне енетін басылымдарда 2 (екі) мақала жарияланды.

Күнтізбелік жоспардың осы бөліміне сәйкес жоба орындаушылары тарапынан Шәкәрім Құдайбердіұлының мұрасы бойынша ғылыми дерекқорлар мен басылымдардан жиналған материалдарға терең ғылыми сараптама жүргізілді. Атап айтқанда, ақын өмір сүрген кезеңнің тарихи-мәдени, қоғамдық, әлеуметтік ерекшелігі замандас тұлғалардың шығармашылығы мен ойлары негізінде паралелльдік тұрғыдан қырыстырылып, жоба орындаушысы тарапынан ҒЖБССҚК тізіміне енетін басылымға «Есенғали Раушановтың «1932 жыл. Қазақстан» өлеңінде Аштық зұлматының бейнеленуі» мақала ұсынылып, Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы, филология сериясының №3 санында жарық көрді.

Сонымен қатар Шәкәрім шығармаларындағы тілдік, лингвокогнитивтік, лингвокультурологиялық және бағалау семантикасына қатысты зерттеулер жүйелі түрде талданды. Жинақталған материалдар Шәкәрім тілінің құрылымдық-семантикалық табиғатын, прецедентті бірліктердің көрінісін, ұлттық дүниетаныммен байланысын анықтауға бағытталды. Сараптама барысында Шәкәрім шығармаларынан алынған тілдік бірліктердің мазмұндық ерекшеліктері, бағалауыштық лексикасы, тезаурустық қыры, концептологиялық сипаты айқындалды. Тіл біліміндегі жаңа бағыттарға сәйкес, мақалаларда қолданылған салыстырмалы, сипаттамалы, прагмалингвистикалық, этнолингвистикалық әдістер толық қарастырылып, олардың нәтижелері сараптамаға енгізілді. Жиналған ғылыми деректер негізінде Шәкәрім шығармаларының лингвистикалық әлеуетін ашатын үш ғылыми мақала әзірленіп, өңделіп, отандық ғылыми басылымдарға жіберілді. Мақалалардың бірі – Шәкәрім мұрасындағы бағалау лексикасының лингваксиологиялық табиғатын талдауға арналса, екіншісі – Шәкәрім шығармаларындағы прецедентті құбылыстардың тілдік көрінісін саралайды, ал үшіншісі – Шәкәрім шежіресінде орын алатын жер-су атауларының тезаурустық ерекшелігін анықтауға бағытталды. 2 мақала да ҒЖБССҚК тізіміне енетін журналдардың талаптарына сай рәсімделіп, журналдың техникалық, құрылымдық және мазмұндық талаптары мен рецензиялаудан өтіп, жариялауға ұсынылды. Растау құжаттары ұсынылды.

1. Аймұхамбет Ж.Ә. Есенғали Раушановтың «1932 жыл. Қазақстан» өлеңінде Аштық зұлматының бейнеленуі. // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы. Филология сериясы. – 2025. - №4. - ББ. 117-126. DOI https://doi.org/10.55808/1999-4214.2025-3.09

Жарияланды: 30 қыркүйек 2025ж.

2. Төлебаева Қ.Т., Дәуренбекова Л. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларындағы прецендентті құбылыстардың тілдік көрінісі // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы. Филология сериясы. - 2025. - №4 бөлімінде жарияланады.

- Шәкәрім әндері мен күйлерінің республикалық деректер базасында сақталған нұсқалары жинақталып, Абай музейіндегі ескі таспалардағы шығармалар цифрлық форматқа көшірілді.

Күнтізбелік жоспардың осы бөліміне сәйкес жоба орындаушылары тарапынан Абай музейі қорында сақталған Шәкәрім Құдайбердіұлының музыкалық мұрасына қатысты тарихи-мәдени және фонологиялық материалдарға кешенді ғылыми сараптама жүргізілді. Жұмыс барысында ақын өмір сүрген кезеңмен сабақтас музыкалық дәстүр, орындаушылық мектеп ерекшеліктері және замандас әнші-жыршылар репертуары салыстырмалы түрде қарастырылып, Шәкәрім әндерінің дәстүрлі қазақ музыкасы жүйесіндегі орны айқындалды.

Абай музейінің қорындағы көне магниттік таспалар (бабина) техникалық тұрғыдан тексеріліп, алдын ала реставрациялық процедуралардан өтті. Жоғары сапалы студиялық құрылғылар арқылы барлық жазбалар сандық форматқа (WAV, FLAC) көшіріліп, әр жазбаға қатысты жеке сипаттамалық паспорттар әзірленді. Цифрланған материалдар орындаушылық ерекшелігі, әуендік құрылымы, мәтіндік нұсқалары, жазылған орны мен уақыты бойынша жүйеленіп, бірыңғай электрондық қор қалыптастырылды.

Сонымен қатар Ұлттық қор, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы мен М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қорларындағы Шәкәрім әндерінің сақталуы, зерттелуі мен жариялану тарихына қатысты мәліметтер жинақталды. Консерватория қорынан алынған ноталық жазбалар, орындаушылар репертуарынан табылған нұсқалар, экспедициялық материалдар мұражай қорындағы дыбыстық жазбалармен салыстырыла талданды. Әуезов институтының фольклорлық-музыкалық дерекқоры бойынша Шәкәрім әндерінің бұрынғы жарияланымдары, зерттеушілер еңбектеріндегі музыкалық-этнографиялық деректер толық сараланып, ортақ ғылыми базаға енгізілді. Жүргізілген сараптама нәтижесінде Шәкәрім музыкалық мұрасының орындаушылық, мәтіндік және әуендік нұсқалары арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар анықталды. Әндердің ладтық-әуендік құрылымы, поэтикалық мәтіндерінің варианттылығы, орындаушылық дәстүрдегі стильдік ерекшеліктері бойынша талдау жасалып, ғылыми қорытындылар әзірленді. Жиналған материалдар негізінде Шәкәрімнің музыкалық мұрасының сақталу деңгейі мен болашақ цифрлық-реставрациялық жұмыстарына қатысты ұсыныстар дайындалды.