AP23485629 "Семей ядролық сынақ полигонына іргелес аумақтардағы ірі қара малдың еті мен сүтінің сапасы мен қауіпсіздік жүйелерін қамтамасыз ету"

2024-2026 36 ай SDG #2

SDG #2

Жоба жетекшісі

Дюсембаев Сергазы Турлыбекович, ветеринария ғылымдарының докторы, профессор

Өзектілігі

Қазақстан Республикасы радиоэкологиялық жағдайы біршама шиеленіскен елдердің біріне жатады. Қазақстан аумағында 40 жыл бойы ядролық сынақтар жүргізіліп, нәтижесінде қоршаған ортаға кері әсер етуде. Табиғи және техногендік радиоактивтіліктің адамның өмір сүру ортасына – топыраққа, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне, табиғи суларға және атмосфераның жер асты қабатына тигізетін ауыр әсері ерекше. Адам-қоғам-табиғаттың экологиялық жүйесін жан-жақты зерттеу және талдау, айқын. оның қызметін ұдайы жетілдіру кез келген қоғамның ілгері дамуы үшін үлкен маңызға ие.

Мақсаты

Мүйізді ірі қараның еті мен сүтіндегі радиоактивті заттарды, ауыр металдарды, антибиотиктерді, пестицидтерді, гендік-модификацияланған организмдерді зерттеу, сондай-ақ халықтың тыныс-тіршілігінің сапалық деңгейіне әсер ететін ет пен сүттің сапасын қамтамасыз ету жөніндегі шаралар кешенін әзірлеу

Күтілетін нәтиже

1. - Web of Science базасының Science Citation Index Expanded индекстелетін және (немесе) Scopus базасында CiteScore бойынша 50 (елу) кем емес процентиль бар рецензияланатын ғылыми басылымдарда кемінде 2 (екі) мақала және (немесе) шолу; - сонымен қатар, ҒЖБССҚК ұсынған рецензияланатын шетелдік және (немесе) отандық басылымда кемінде 1 (бір) мақала немесе шолу;

2. Ет пен сүттің тағамдық және биологиялық құндылығына әсер ететін қауіпті факторлардың санаттары айқындалатын болады және Семей ядролық сынақ полигонына іргелес аумақтарда шығарылатын мал шаруашылығы өнімдерінің ерекшеліктерінің
толық спектрі ұсынылатын болады.
3. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мониторинг жүргізу, қоршаған ортаның ластану деңгейіне және іргелес аумақтардан алынатын мал шаруашылығы өнімдерінің зақымдалуына байланысты есептеу әдістемесі әзірленетін болады;
4. Ірі қара малдың еті мен сүтіндегі қауіпті биологиялық және химиялық агенттерді зерттеудің оңтайлы әдістері, олардың сандық көрсеткіштерінің импорттаушы елдердің, ДДҰ, ХЭБ, ФАО нормативтік құжаттарына сәйкестік дәрежесін зерделеу айқындалады және халықаралық талаптарды ескере отырып, ет пен сүтті ветеринариялық-санитариялық бағалау бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар әзірленеді.
5. Қазақстандық патент алу жоспарлануда;
6. Семей ядролық сынақ полигоны сынақтарының салдарынан зардап шеккен өңірлерде шағын және орта бизнесті дамытудың оңтайлы бағыттары айқындалатын болады.
7. Семей ядролық сынақ полигонына іргелес аумақтарда өндірілетін ірі қара малдың еті мен сүтінің қауіпсіздік жүйелерін айқындау бойынша ұсынымдар әзірленетін болады.

Қол жеткізілген нәтиже

Абай облысында өндірілетін мал шаруашылығы және Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің қауіпсіздігі жүйесінің шаралар кешені әзірленді.

Зерттеулер Абай облысының бұрынғы СИЯП әр түрлі радиациялық қауіп-қатер аймақтарында жүргізілді: Абай (Саржал, Қарауыл) - төтенше аймақ; Жаңасемей (Қайнар, Абралы, Ақбұлақ)-ең жоғары аймақ; Аягөз - жоғары аймақ; Үржар - ең төменгі тәуекел аймағы.Ірі қара малдың еті мен сүтіндегі радионуклидтер мен ауыр металдардың деңгейі, сондай-ақ олардың ветеринариялық-санитариялық және физика-химиялық қасиеттері зерттелді.

Ауыр металдар бойынша аса маңызды айырмашылықтар анықталды: Аягөз, Жаңасемей және Абай аудандарында қорғасын, мыс және әсіресе мырыш (12-13% дейін) бойынша ШРК-ның жекелеген асып кетуі тіркелді. Бұл ластанудың жергілікті техногендік немесе жемшөп көздерін және бақылауды күшейту қажеттілігін көрсетеді. Кадмийден асып кету жалғыз болды. Ветеринариялық-санитариялық сараптама мяса органолептикалық қасиеттері мен оның химиялық құрамы жақсы өнім талаптарына сәйкес келетіндігін көрсетті. Физика-химиялық реакциялар негізінен теріс немесе күмәнді болды, бұл бүлінуді көрсетпейді. Сүттің физика-химиялық көрсеткіштерін талдау оның стандарттарға сәйкестігін растады; аудандар арасындағы айырмашылықтар негізінен азықтандыру және ұстау жағдайларына байланысты. Екінші жылдың қорытындысы бойынша радионуклидтер мен ауыр металдардың құрамы бойынша кеңейтілген деректер базасы құрылды, ауыр металдар бойынша жекелеген тәуекелдер болған кезде өнімнің жалпы радиациялық қауіпсіздігі расталды, мониторингті күшейту үшін проблемалық аудандар айқындалды. Алынған деректер бұрынғы Семей полигонына іргелес аумақтарда мал шаруашылығы өнімдерін қауіпсіз өндіру және пайдалану бойынша ғылыми негізделген ұсынымдарды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Барлық жобалар