Жердің өзін қауіпсіз еткен тұлға

Қазақстан ғылымы ғана емес, тұтас ел орны толмас қазаға ұшырады.

Өмірден көрнекті ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, академик, Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығын ұзақ жылдар басқарған мемлекет және ғылым қайраткері Қайрат Камалұлы Қадыржанов озды.

Кейбір адамдар соңында кітап қалдырады. Кейбірі қалалар тұрғызады. Кейбірі өндіріс орындарын ашады...

Ал кейбір адамдардың өмір жолынан кейін жердің өзі қауіпсіз бола түседі. Қазақстан дәл осындай тұлғамен қоштасып отыр.

Қайрат Камалұлы – тек көрнекті ғалым ғана емес, Тәуелсіз Қазақстан тарихының жауапты кезеңдерінде ел тағдырымен біте қайнасқан азамат еді. Ол ғылымды кәсіп ретінде емес, елге қызмет етудің ең биік жолы ретінде таңдады.

Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, «Құрмет» орденінің иегері, жуырда ғана «Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері» атағына ие болған ғалымның марапаттары оның өмір жолының бір ғана қыры. Өйткені оның шынайы биігі атақпен емес, атқарған ісімен өлшенеді.

Қайрат Камалұлы Семей ядролық сынақ полигонының зардаптарын ғылыми тұрғыдан зерттеп, халқымыздың қауіпсіз болашағы үшін өлшеусіз еңбек сіңірген ғалымдардың алдыңғы қатарында болды.

Шәкәрім университеті үшін Қайрат Камалұлының есімі ерекше қастерлі. Өйткені біздің университет Абайдың қасиетті топырағында орналасқан. Бұл – ар мен ұятты, білім мен жауапкершілікті бәрінен жоғары қойған ұлы даланың мекені.

Бірақ бұл – ұзақ жылдар бойы ядролық жарылыстардың зардабын тартқан қасиетті жер.

Сондықтан Қайрат Камалұлының еңбегі біз үшін ғылым тарихындағы кезекті жетістік емес. Бұл – өзіміз өмір сүріп жатқан өлкенің, бүгінгі тыныштығымыздың, ертеңгі ұрпақтың қауіпсіздігінің тарихы.

1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны біржола жабылды.

Бұл – әлемдік тарихтағы ең батыл саяси шешімдердің бірі болды.

Қазақстан бейбітшілікті таңдады. Алайда полигонның жабылуымен барлық мәселе шешілген жоқ. Ондаған жыл бойы ядролық сынақ жүргізілген жерлердің нақты жағдайын анықтау қажет еді. Қай аумақтар адам өміріне қауіпті? Қай жерлерді халық игілігіне қайтаруға болады? Қандай аумақтар ерекше бақылауда қалуы тиіс? Радиациялық қауіптің шынайы деңгейі қандай? Ядролық материалдардың заңсыз таралуына қалай жол бермеуге болады?

Бұл сұрақтарға ғылым ғана жауап бере алатын еді. Өзінің саналы ғұмырын Қайрат Камалұлы дәл осы міндетке арнады.

1997 жылдан бастап оның жетекшілігімен бұрынғы ядролық сынақ полигондары мен техногендік нысандарға кең көлемді радиоэкологиялық зерттеулер жүргізілді.

Семей полигонының радиациялық жағдайы жан-жақты зерделеніп, аса қауіпті аумақтар анықталды, жерді қалпына келтірудің ғылыми негіздері жасалып, оны қауіпсіз пайдаланудың нақты тәсілдері ұсынылды.

Бұл – мыңдаған өлшеулер мен жүздеген ғылыми экспедициялардан тұрған орасан еңбек еді. Бұл – жер тағдыры үшін, адам тағдыры үшін жасалған еңбек болатын.

Қайрат Камалұлы Ұлттық ядролық орталық ұжымымен бірге Семей полигонының шынайы радиоэкологиялық жағдайын әлемге ғылыми дәлелдермен көрсетті. Ол қауесетті емес, ақиқатты іздеді. Және сол ақиқатқа ғылым арқылы жетті. Соның арқасында әлем Семей полигонын үрей мен аңыз арқылы емес, нақты ғылыми деректер арқылы таныды.

Бұл Абай облысы үшін айрықша маңызды. Өйткені мәселе ғылымда ғана емес. Бұл – адамдардың туған жерінде алаңсыз өмір сүруіне, еңбек етуіне, үй салуына, бала тәрбиелеп, болашаққа сеніммен қарауына қатысты мәселе.

Қайрат Камалұлы өз өміріндегі ең маңызды істердің бірі ретінде Дегелеңнің түпкілікті жабылуын ерекше атап өтетін.

1991 жылдан кейін полигон аумағында жерасты сынақтарының шахталары, штольнялар және қауіпті инфрақұрылым сақталып қалды. Бұл тек Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл әлемдік қауіпсіздік үшін қатер еді.

2013 жылы Қазақстан, Ресей және АҚШ мамандарының он алты жылға созылған бірегей халықаралық жобасы аяқталды.

Әлемдік тәжірибеде теңдесі жоқ осы жұмыс барысында Семей полигонындағы қауіпті ядролық инфрақұрылым толықтай залалсыздандырылды. Мұны мамандар кейде «полигонның екінші жабылуы» деп атайды. Біріншісі саяси шешім болса, екіншісі ғылыми, инженерлік әрі өркениеттік жеңіс болды.

Бұл тарихи іске Қайрат Камалұлының қосқан үлесі айрықша. Оның жетекшілігімен Дегелең мен Балапан алаңдарындағы қауіпті нысандар оқшауланып, қорғаныс жүйелері жасалды, қауіпсіздік шаралары күшейтіліп, халықаралық бақылау тетіктері қалыптастырылды. Бұл – көпшілік біле бермейтін, бірақ адамзат қауіпсіздігі үшін баға жетпес еңбек еді.

Қайрат Камалұлы осы туралы әрдайым қарапайым ғана: «Дегелең мен Балапанда атқарылған жұмыстарды мақтан тұтуға болады», – дейтін. Осы бір қысқа сөйлемнің өзінен оның табиғаты аңғарылады. Өзін емес, істі сөйлететін тұлға болатын. Ал сол істің құны өлшеусіз. Өйткені мұндай адамдардан кейін бір ғана мекеме емес, бір ғана қала емес, жердің өзі қауіпсіз бола түседі.

Қайрат Камалұлы Мәскеу инженерлік-физика институтын бітіріп, академик И.К. Кикоиннің жетекшілігімен Курчатов атындағы Атом энергиясы институтында тағылымдамадан өтті.

1978 жылдан бастап бүкіл еңбек жолын Қазақстандағы ядролық ғылымның дамуына арнады.

Ол радиациялық физика, қатты дене физикасы, радиациялық материалтану, иондық технологиялар, радиоэкология және ядролық технологиялар бағытында іргелі ғылыми мектеп қалыптастырды. Жаңа ғылыми бағыттардың негізін қалап, заманауи технологиялардың дамуына жол ашты.

Бірақ оның басты ерекшелігі – іргелі ғылымды мемлекет мүддесімен ұштастыра білуінде еді. Ол үшін ядролық физика тек реакторлар мен формулалар емес.

Бұл – елдің энергетикалық қауіпсіздігі. Бұл – экология. Бұл – медицина. Бұл – халықаралық сенім. Бұл – жас ғалымдарды тәрбиелеу. Бұл – Қазақстанның ертеңі болатын.

Оның бастамасымен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде ауыр иондар үдеткіші негізіндегі ғылыми-зерттеу кешені құрылып, жас физиктердің жаңа буыны қалыптасты.

Институтта ядролық медицина орталығын құру, радиофармпрепараттар өндірісін дамыту бағытындағы жобалар да оның есімімен тығыз байланысты.

Ол ғылыми нәтижелер ғана емес, болашақтың ғылыми инфрақұрылымын қалыптастырды.

Қайрат Камалұлы мыңдаған жас зерттеуші үшін Ұстаз болды. Ол шәкірттеріне ғылымның мамандық емес, өмірлік миссия екенін ұғындырды. Жеке өнегесімен ғылыми мектеп қалыптастырды. Талапшылдығымен, адалдығымен, мемлекетшіл ойлауымен өзгелерге үлгі болды.

Өз естеліктерінің бірінде ол мемлекеттік көзқарастың алғашқы сабағын әкесінен – Камал Қадыржанұлынан алғанын айтқан еді. Сол ұстанымды өмір бойы берік сақтады. Ол жеке тағдырын мемлекет тағдырынан ешқашан бөліп қараған жоқ.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан ядролық мұраның тағдырын, халықаралық қауіпсіздікті, ғылымның болашағын айқындап жатқан шақта дәл осындай азаматтар елдің тірегіне айналды. Қайрат Қадыржанов – сондай тұлғалардың бірі еді. Мықты ғалым. Мықты ұйымдастырушы. Мықты азамат. Қауіп тұрған жерден қашпайтын, қиындықтың өзінен шешім таба білетін мемлекетшіл тұлға.

Бүгін Қазақстан ғылымы көрнекті физиктен айырылды. Ұлттық ядролық орталық ұзақ жылғы басшысын жоғалтты. Шәкірттері Ұстазынан көз жазып қалды.

Отбасы ардақты азаматынан айырылды. Ал Қазақстан өз тарихының ең жауапты белестерінде ел мүддесіне адал қызмет еткен үлкен тұлғасымен қоштасты.

Ұлы мемлекеттерді тек саяси шешімдер ғана емес, тарихтың ең ауыр жүгін үнсіз көтеретін адамдар қалыптастырады.

Шәкәрім университеті ұжымы Қайрат Камалұлы Қадыржановтың туған-туыстары мен жақындарына, әріптестеріне, шәкірттеріне және бүкіл ғылыми қауымға қабырғасы қайыса көңіл айтады.

Біз үшін оның есімі Абай жерінің тағдырымен, Семей полигонының қасіретімен және сол қасіретті ғылымның күшімен жеңуге ұмтылған ұлттың ерік-жігерімен мәңгі сабақтас.

Қайрат Камалұлы артында ғылыми еңбектер ғана емес, мемлекетке адал қызмет етудің, биік парасаттың, азаматтық жауапкершіліктің өшпес үлгісін қалдырды.

Ол – жердің өзін қауіпсіз еткен ғалым.

Жарқын бейнеңіз жадымызда мәңгі сақталады.

Жатқан жеріңіз жарық, топырағыңыз торқа болсын.